Adaptogeny - co to jest? Kompendium wiedzy

Dzięki adaptogenom coraz więcej osób przekonuje się, że odporność na stres, poziom energii, a nawet zdolności poznawcze można skutecznie wspierać naturalnie, bez sięgania po syntetyczne środki. Rośliny adaptogenne to nie nowy trend. Były stosowane od wieków w tradycyjnych systemach medycyny - od syberyjskich ziół po ajurwedyjskie formuły i chińską farmakoterapię. Wspierały organizm w przetrwaniu trudnych warunków, wspomagały odporność, wytrzymałość i jasność umysłu. Dziś, w świecie nadmiaru bodźców, stresu i przetworzonych rozwiązań, wracamy do tego, co działało od zawsze. Wracamy do natury.

Choć adaptogeny mają solidne podstawy naukowe i długą historię stosowania, ich obraz bywa zniekształcony przez zbyt głośne hasła i marketingowe obietnice. To właśnie przez takie uproszczenia wiele osób traci z oczu ich prawdziwy potencjał i uznaje je za nieskuteczne lub traktuje jak placebo.

Jeśli preparat jest słabej jakości lub zawiera znikomą ilość aktywnych związków roślinnych, jego działanie rzeczywiście może być mało odczuwalne. To nie wina samej rośliny, lecz niewłaściwego przygotowania ekstraktu. Dotyczy to również wielu popularnych kapsułek i proszków, które choć wygodne, często mają niższą biodostępność niż ekstrakty wodno-alkoholowe. Ekstrakty odpowiednio przygotowane, pozwalają uwolnić pełny potencjał roślinnych substancji aktywnych i zauważalnie wspierają organizm.

Adaptogeny nie działają jak syntetyczne leki. Ich siła leży w subtelnym, ale systematycznym wsparciu organizmu na wielu poziomach. To rośliny o realnym, udokumentowanym działaniu - wspierające zarówno ciało, jak i umysł.

Niektóre efekty mogą być odczuwalne po pierwszym zastosowaniu, jednak pełne, długofalowe korzyści pojawiają się wtedy, gdy dasz im czas, regularność i szansę w pełni nasycić komórki w organizmie. Zdrowie to proces - odpowiednie odżywianie, ruch, dbanie o ciało i umysł, a nie efekt jednej tabletki. Adaptogeny wspierają ten proces, ale to całościowe podejście przynosi najlepsze rezultaty.

Co to są adaptogeny? Definicja i działanie

Adaptogeny to wyjątkowa grupa roślin zawierających naturalne substancje aktywne, które pomagają organizmowi radzić sobie z różnego rodzaju stresem i odzyskać naturalną równowagę organizmu.

Wspierają naturalne procesy adaptacyjne organizmu, pomagając mu przystosować się do niekorzystnych zmian środowiskowych.

Adaptacja to proces, w którym organizm dostosowuje się do zmieniających się warunków środowiska w celu przetrwania i utrzymania homeostazy, czyli wewnętrznej równowagi. Jest to fundamentalny mechanizm, który pozwala organizmom przystosować się do różnorodnych czynników zewnętrznych, takich jak zmiany temperatury, dostępność pokarmu, obciążenie psychiczne czy stres różnego pochodzenia (biologiczne, chemiczne, środowiskowe, żywieniowe, fizyczne, psychologiczne i duchowe).

Jakie właściwości musi mieć roślina, aby uznać ją za adaptogen?

Klasyczna definicja adaptogenu opiera się na trzech podstawowych założeniach dotyczących jego działania. Roślina powinna charakteryzować się odpowiednim profilem bezpieczeństwa, wspierać niespecyficzną odporność organizmu na różne stresory oraz wykazywać normalizujący wpływ na funkcje fizjologiczne.

Adaptogeny powinny być nietoksyczne, nieszkodliwe i nieuzależniające nawet przy regularnym stosowaniu. Bezpieczeństwo ich stosowania jest podstawowym warunkiem. Adaptogeny nie obciążają organizmu jak niektóre używki czy leki i wspierają zdrowie bez wywoływania skutków ubocznych.

Adaptogeny wzmacniają ogólną odporność organizmu na różne typy stresorów, zarówno fizyczne (zimno, hałas czy wysiłek fizyczny), jak i psychiczne (lęk, napięcie czy przeciążenie emocjonalne). Ich działanie nie jest skierowane przeciwko konkretnemu zagrożeniu, lecz zwiększa zdolność organizmu do przystosowania się w trudnych sytuacjach.

W przeciwieństwie do stymulantów, takich jak alkohol czy nikotyna, ich działanie nie polega na krótkotrwałej poprawie samopoczucia kosztem wyczerpania zasobów organizmu, lecz na stopniowym wspieraniu odporności organizmu na stres.

Adaptogeny mają zdolność do przywracania i utrzymywania równowagi wewnętrznej organizmu, czyli homeostazy. Działają one w sposób inteligentny - nie pobudzają ani nie wyciszają organizmu „na siłę”, lecz wspierają go w dostosowywaniu się do aktualnych warunków.

Oznacza to, że adaptogeny potrafią działać w obu kierunkach, na przykład:

Przy nadmiarze stresu: Wspierają obniżanie zbyt wysokiego poziomu kortyzolu (hormonu stresu), kojąc układ nerwowy.

W stanach wyczerpania: W sytuacjach niedoboru energii pomagają w regulacji produkcji hormonów, przywracając witalność.

Wspierają także zachowanie naturalnego balansu wielu innych procesów fizjologicznych, nastroju oraz prawidłowej odporności. To działanie odróżnia adaptogeny od wielu klasycznych leków czy stymulantów, które zwykle działają jednokierunkowo i przy długotrwałym stosowaniu mogą zaburzać równowagę. Adaptogeny, zamiast maskować objawy, wspierają organizm w samoregulacji i pomagają mu dostosować się do rzeczywistych potrzeb.

Powyższe kryteria zostały sformułowane w 1947 roku przez radzieckiego lekarza Nikołaja W. Lazareva. W 1968 roku dr Israel I. Brekhman i dr I.V. Dardymov nieco skorygowali definicję oraz opracowali standardy, które są aktualne do dziś.

Jak adaptogeny wpływają na stres?

W latach 50. i 60. XX wieku rosyjskie badania nad adaptogenami wykazały, że mogą one wspierać zdolność organizmu do radzenia sobie z różnymi typami stresorów. Stres wpływa na wiele układów w organizmie m.in. na gospodarkę hormonalną, układ odpornościowy, pracę serca oraz funkcjonowanie układu pokarmowego. W przypadku długotrwałego stresu zmiany te mogą się utrwalać, a ich skutki zarówno fizyczne, jak i psychiczne mogą być odczuwalne jeszcze długo po zakończeniu stresującej sytuacji.

Stres ma dwa oblicza. Jego występowanie w niewielkim stopniu jest korzystne, a nawet wskazane i konieczne, ale nadmierny i przewlekły stres jest bardzo szkodliwy. Stres nie jest związany tylko z trudnościami i nieprzyjemnymi sytuacjami, ale może istnieć podczas pozytywnych doświadczeń. Jest reakcją organizmu na zmiany zachodzące w naszym otoczeniu i psychice.

Termin stres pochodzi z języka angielskiego i został wprowadzony do medycyny i biologii przez Hansa Selye’ego w latach 30. XX wieku. Oznacza ogólną reakcję organizmu na wszelkie stawiane mu wymagania, zarówno fizyczne, jak i psychiczne. Kluczowe jest tu nie samo wydarzenie, ale sposób, w jaki ciało i umysł na nie reagują. Sam stresor to każdy czynnik lub zdarzenie, które zagraża prawidłowej homeostazie organizmu.

Jeśli chcesz szerzej przyjrzeć się temu zagadnieniu, przeczytaj także o naturalnych sposobach na stres i o tym, co naprawdę może wspierać organizm w okresach zwiększonego napięcia.

Jeżeli szukasz roślin szczególnie kojarzonych ze wsparciem organizmu w okresach zwiększonego napięcia, zobacz także nasze adaptogeny na stres.

Jakie są rodzaje stresorów?

• Psychologiczne: spowodowane depresją, gniewem, strachem, lękiem, zmartwieniem, pragnieniem, żalem, stratą, chorobą psychiczną, poważną zmianą życiową, traumą psychiczną, nadmiarem obowiązków i przytłaczającą odpowiedzialnością. Stres psychiczny często towarzyszy innym formom stresu i wzmacnia ich działanie.
• Żywieniowe: spowodowane przez alergie pokarmowe, rafinowane i wysoko przetworzone pokarmy, żywność ubogą w składniki mineralne (uprawianą w ubogiej glebie), niedobory żywieniowe, nadmiar cukru, alkohol, narkotyki i wolne rodniki (naturalne produkty uboczne metabolizmu komórkowego spowodowane przez spożywanie tłuszczów trans).
• Środowiskowe: narażenie na ekstremalne zimno lub ciepło, hałas, promieniowanie ultrafioletowe, zmiany ciśnienia atmosferycznego lub wysokości, smog, spaliny, alergeny, ksenoestrogeny (substancje obce, które imitują działanie estrogenu), wpływy elektromagnetyczne (mikrofale, fale radiowe, linie wysokiego napięcia), oraz promieniowanie.
• Fizyczne: spowodowane brakiem snu, przewlekłym zmęczeniem, forsowną aktywnością fizyczną, urazem, operacją, ciężką chorobą, wysokim ciśnieniem krwi, głodem, niedoborem tlenu, a także sytuacjami wymagającymi dużego obciążenia organizmu, takimi jak ciąża czy opieka nad niemowlęciem.
• Chemiczne: spowodowane narażeniem na toksyny, pestycydy, herbicydy, fungicydy, insektycydy, metale ciężkie, chemikalia do użytku domowego i przemysłowego, opary, kurz, dym, tytoń i leki syntetyczne.
• Biologiczne: spowodowane przez narażenie na bakterie, wirusy, grzyby, pleśnie i pasożyty.
• Duchowe: spowodowane poczuciem utraty sensu, brakiem celu, głębokim wewnętrznym kryzysem i chorobą duszy.

Na rysunku przedstawiono standardową reakcję organizmu na sytuację stresową oraz reakcję przy regularnym stosowaniu adaptogenów.

Rysunek: reakcja na stres bez oraz podczas regularnego stosowania adaptogenów

Czy adaptogeny działają? Współczesne badania i skuteczność

Badania naukowe wskazują, że wybrane adaptogeny mogą wspierać organizm między innymi w odpowiedzi na stres, zmęczenie i zwiększone obciążenie fizyczne lub psychiczne. Ich działanie zależy jednak od konkretnej rośliny, ekstraktu i dawki.

Coraz więcej osób sięga po adaptogeny na co dzień, traktując je jako element profilaktyki zdrowotnej i holistycznego stylu życia. Cechują się wysokim profilem bezpieczeństwa oraz szerokim spektrum działania, dzięki czemu stanowią wartościowe uzupełnienie nowoczesnych strategii prozdrowotnych.

Choć znane są od setek, a nawet tysięcy lat, współczesna nauka potwierdza ich skuteczność za pomocą rygorystycznych metod badawczych, w tym badań z podwójnie ślepą próbą. Dzięki temu adaptogeny zdobywają uznanie zarówno w tradycyjnych systemach medycyny, jak i nowoczesnej farmakologii.

Na co pomagają adaptogeny? Główne korzyści i właściwości

• Działają antystresowo - mają właściwości antystresowe, które zapewniają stabilizujący wpływ na układ neuroendokrynny, w szczególności na oś HPA (podwzgórze-przysadka-nadnercza) oraz układ współczulny.
• Pomagają w prawidłowym funkcjonowaniu odporności - sprzyjają utrzymaniu naturalnych mechanizmów obronnych organizmu w okresach przesilenia oraz stresu immunologicznego.
• Wykazują silne właściwości antyoksydacyjne - dostarczają cennych przeciwutleniaczy, chroniących komórki przed uszkodzeniem oksydacyjnym.
• Wspierają homeostazę organizmu - przyczyniają się do równowagi fizjologicznej, działają ‘inteligentnie’, dostosowując się do aktualnych potrzeb organizmu.
• Wspierają walkę z wyczerpaniem i zmęczeniem - poprawiają witalność organizmu i wspomagają jego zdolność do regeneracji po stresujących wydarzeniach czy intensywnym wysiłku.
• Inteligentne działanie adaptogenów oznacza, że te rośliny dostosowują swoje działanie do indywidualnych potrzeb organizmu, wspomagając go w przywracaniu równowagi w trudnych lub zmiennych warunkach, zamiast wpływać na organizm w sposób jednolity i sztywny, tak jak to robią substancje stymulujące. W zależności od konkretnej rośliny i jej właściwości mogą wspierać organizm na różnych poziomach, zarówno w sytuacjach zwiększonego stresu, jak i w stanach wyczerpania.

Każda roślina wykazuje dodatkowe, indywidualne korzyści zdrowotne, które zależą od substancji aktywnych w niej zawartych. Równocześnie każda z wymienionych korzyści zdrowotnych może w większym lub mniejszym stopniu być spotęgowana przez specyficzne właściwości danej rośliny. Przeczytaj także, jaki adaptogen wybrać w zależności od celu suplementacji.

Zobacz również nasze adaptogeny na zmęczenie, adaptogeny na odporność oraz wspierające równowagę hormonalną adaptogeny dla kobiet.

Zioła są bogatym źródłem związków biologicznie czynnych. Zachowaj ostrożność przy wyborze adaptogenu przy określonych warunkach.

Zawsze najlepiej jest skonsultować się z lekarzem lub klinicznym zielarzem.

Adaptogeny a długowieczność - wpływ na procesy starzenia

Z wiekiem nasz organizm stopniowo traci zdolność do efektywnego funkcjonowania. Pogarsza się odporność komórkowa, wydolność fizyczna i zdolność adaptacyjna organizmu do stresu. Gdy mechanizmy utrzymania homeostazy zawodzą, pogarsza się nie tylko zdrowie fizyczne, ale także psychiczne i emocjonalne. Deprecjacja organizmu ma miejsce latami, ponieważ komórki nie są skutecznie zastępowane, krążenie jest upośledzone, a poziom komórkowych przeciwutleniaczy spada. Skumulowane codzienne wyczerpanie przez wiele lat prowadzi do zmniejszenia energii adaptacyjnej.

Wraz z upływem lat poziom kortyzolu (hormonu stresu) zazwyczaj utrzymuje się na stałym, wysokim poziomie, podczas gdy inne hormony, takie jak testosteron czy DHEA, mogą naturalnie maleć. Przewlekle podwyższony poziom kortyzolu w połączeniu z niedoborem DHEA może wpływać na funkcjonowanie organizmu i sprzyjać rozwojowi wielu schorzeń związanych z wiekiem.

W tradycji ajurwedyjskiej oraz medycynie chińskiej od tysięcy lat rośliny adaptogenne stosowano w celu spowolnienia procesu starzenia i promowania długowieczności. Współczesna nauka potwierdza, że adaptogeny wspierają ten proces poprzez:

• Działanie przeciwutleniające: Zawarte w nich związki chronią komórki przed uszkodzeniami oksydacyjnymi, co ułatwia zachowanie energii adaptacyjnej w starszym wieku.
• Redukcję wpływu stresu: Wspierają równowagę anaboliczno-kataboliczną organizmu i wspierają ochronę organizmu przed skutkami przewlekłego napięcia.
• Działanie neuroprotekcyjne: Wspierają funkcje poznawcze, koncentrację i zapamiętywanie (zobacz dedykowane adaptogeny na pamięć), a także łagodzą napięcie i wahania nastroju. Niektóre z nich wspierają również neurogenezę (tworzenie nowych komórek nerwowych w mózgu).
• Wsparcie odporności komórkowej: Przykładowo, eleuterokok kolczasty jest rośliną szczególnie korzystną dla starzejącego się układu immunologicznego.

Po jakim czasie działają adaptogeny?

Wszystko zależy od indywidualnych uwarunkowań organizmu. Reakcja na ekstrakty roślinne przebiega najczęściej w trzech etapach:

• Po pierwszym zastosowaniu: Niektóre efekty (np. wyciszenie układu nerwowego lub nagły przypływ energii) mogą być odczuwalne już po pierwszym zastosowaniu.
• Krótkoterminowo: Wyraźna stabilizacja i poprawa samopoczucia pojawiają się zazwyczaj w ciągu dwóch tygodni regularnego stosowania.
• Długofalowo: Adaptogeny działają najlepiej, gdy przyjmuje się je przez co najmniej osiem tygodni. Na pełne, długotrwałe efekty należy poczekać od kilku tygodni do kilku miesięcy.

Czy adaptogeny są bezpieczne?

Tak, adaptogeny uznaje się za bezpieczne, jeśli stosuje się je w odpowiednich dawkach i zgodnie z zaleceniami. Nadmierne spożycie może przynieść odwrotny efekt do zamierzonego.

Badania naukowe nie wykazały żadnych znaczących skutków ubocznych związanych ze stosowaniem adaptogenów. Można i warto przyjmować je przez długi czas, zwłaszcza w okresach wzmożonego stresu.

W przypadku naszych adaptogenów szczegółowy opis przeciwwskazań znajdziesz na karcie wybranego preparatu. Przed rozpoczęciem stosowania adaptogenów warto również skonsultować się z lekarzem lub klinicznym zielarzem.

Na co zwracać uwagę przy zakupie adaptogenów?

Sprawdź etykietę i nazwę rośliny

• Weryfikuj gatunek: Na etykiecie zawsze powinna znajdować się pełna łacińska nazwa rośliny np. ashwagandha - Withania somnifera.
• Sprawdzaj surowiec: Najwięcej substancji aktywnych rośliny te kumulują zazwyczaj w korzeniach, rzadziej w liściach. Upewnij się, z jakiej części powstał dany ekstrakt.

Zwróć uwagę na skład i zawartość ekstraktu

• Jawna zawartość: Producent powinien jasno określać zawartość ekstraktu, ilość ekstraktu w porcji dziennej oraz stężenie substancji czynnych.
• Ostrożnie z "magicznymi mieszankami": Preparaty zawierające kilkanaście różnych ziół w jednej porcji często mają zbyt niską zawartość każdego z nich, by przynieść odczuwalny efekt. Co więcej, łączenie w jednym produkcie roślin o skrajnie różnym profilu (np. energetyzujących z wyciszającymi) wysyła organizmowi sprzeczne sygnały. Wybierając pojedyncze ekstrakty, możesz dopasować porę przyjmowania do swoich potrzeb i łatwo zaobserwować, jak Twój organizm na nie reaguje.
• Brak wypełniaczy: Dobrej jakości ekstrakty nie potrzebują sztucznych barwników, antyzbrylaczy ani syntetycznych konserwantów.

Wybieraj czyste i przebadane ekstrakty

• Upewnij się, że posiadają niezależne badania laboratoryjne potwierdzające brak metali ciężkich, pestycydów, mykotoksyn oraz zanieczyszczeń mikrobiologicznych.

W jakiej formie adaptogeny wybrać?

Na rynku suplementów znajdziesz te same rośliny w przeróżnych postaciach: jako ciemne buteleczki z płynem, kolorowe żelki, twarde tabletki, kapsułki i sypkie proszki. Sama forma produktu nie przesądza jednak o jego jakości ani skuteczności.

Wybór formy adaptogenu ma znaczenie nie tylko dla wygody stosowania, ale również dla stopnia przyswajalności (biodostępności) i precyzji dawkowania. Jeśli chcesz zrozumieć, czym różni się zwykły sproszkowany korzeń od ekstraktu, co oznacza współczynnik DER (Drug Extract Ratio) oraz na co zwrócić uwagę przed zakupem, przeczytaj nasz szczegółowy poradnik: Kapsułki, tabletki czy krople? Jaką formę adaptogenów wybrać.

Krótki przegląd form adaptogenów

• Krople podjęzykowe (ekstrakty płynne) - zaczynają wchłaniać się już przez błonę śluzową jamy ustnej, pozwalając częściowo pominąć długi proces trawienia i efekt pierwszego przejścia przez wątrobę. Umożliwia to bardzo dobrą biodostępność i szybsze działanie. Dodatkowo krople pozwalają na ogromną elastyczność. Możesz w każdej chwili zdjąć lub dodać jedną kropelkę do dziennej porcji.
  • Ekstrakt wodno-alkoholowy: oferuje najszersze spektrum ekstrahowanych związków, ponieważ łączy właściwości wody (związki hydrofilowe) i alkoholu (związki lipofilowe). Alkohol służy również jako naturalny konserwant.
  • Ekstrakt wodno-glicerynowy: słodka alternatywa bez alkoholu. Należy jednak pamiętać, że gliceryna nie ekstrahuje trudnorozpuszczalnych w wodzie związków lipofilowych tak skutecznie jak etanol.
• Kapsułki - bardzo wygodne rozwiązanie, ale należy dokładnie czytać etykiety. Często zawierają sproszkowany korzeń (surowiec) o niższej przyswajalności zamiast zagęszczonego ekstraktu. Dodatkowo, nawet ekstrakty w tej formie muszą najpierw przejść przez układ pokarmowy, co opóźnia ich wchłanianie.
• Tabletki - podobnie jak kapsułki mogą zawierać ekstrakty lub sproszkowany korzeń, ale ich produkcja wymaga dodatkowo użycia substancji wiążących i wypełniających, aby utrzymać pożądany kształt i twardość.
• Żelki - atrakcyjna w smaku alternatywa, jednak bardzo często głównym składnikiem jest cukier i inne dodatki, a ilość samej rośliny jest stosunkowo niska. Warto uważnie czytać ich składy.
• Proszki - to świetny dodatek do smoothie czy owsianki, jednak bardzo często nie dostarczają organizmowi skoncentrowanych ilości fitozwiązków, oferując jedynie sproszkowany korzeń. Wymagają również trawienia, co obniża ich przyswajalność.
• Napary i herbaty - naturalna, bardzo łagodna forma, idealna do profilaktycznego, wyciszającego rytuału na koniec dnia. Zazwyczaj nie pozwala na uzyskanie skoncentrowanych ilości fitozwiązków, dlatego służy raczej celom smakowym i wspomagającym.

Przewaga ekstraktów wodno-alkoholowych

Odpowiednio dobrane proporcje wody i alkoholu na etapie przygotowywania wyciągu dają największe możliwości kształtowania profilu ekstraktu. Pozwalają one na zachowanie naturalnej synergii całej rośliny.

• Woda doskonale sprawdza się przy ekstrahowaniu roślinnych związków hydrofilowych (np. polisacharydów i glikozydów).
• Alkohol skutecznie wydobywa cenne związki o mniejszej polarności (lipofilowe, np. alkaloidy czy flawonoidy), z którymi sama woda by sobie nie poradziła.

Dzięki temu alkohol działa jako wybitnie skuteczny i tradycyjny nośnik dla substancji biologicznie czynnych. Ponadto w gotowym już produkcie pełni on funkcję doskonałego, całkowicie naturalnego konserwanta, zachowując czystość mikrobiologiczną preparatu i jego właściwości na lata.

Czy ekstrakty na alkoholu są bezpieczne?

Obecność alkoholu w preparatach ziołowych może czasem budzić obawy o ryzyko odurzenia, wpływ na samopoczucie czy ewentualne interakcje z lekami. Warto pamiętać, że w przeciwieństwie do rekreacyjnych trunków, ekstrakt dawkuje się za pomocą precyzyjnej pipety. Realna ilość alkoholu w zalecanej ułamkowej porcji kropli jest bardzo mała i nieporównywalnie niższa niż w jakimkolwiek napoju alkoholowym.

Jeśli masz pytania, dla kogo taka forma będzie najbardziej bezpieczna, jak odparować część etanolu dodając płyn do gorących napojów lub czy preparaty te wchodzą w interakcję z Twoimi lekami na stałe, obszerną odpowiedź znajdziesz w dedykowanym artykule: Ekstrakty ziołowe na alkoholu. Czy wyciągi wodno-alkoholowe są bezpieczne?

Jak stosować adaptogeny? Najważniejsze zasady

1. Słuchaj swojego ciała - każdy organizm reaguje inaczej, dlatego obserwuj, jak ekstrakt wpływa na Ciebie.
2. Przyjmuj na czczo lub przed posiłkiem - najlepiej na 30 minut przed jedzeniem (lub na czczo), aby uzyskać maksymalną przyswajalność. Jeśli jednak masz bardzo wrażliwy żołądek, możesz stosować je w trakcie posiłku.
3. Dopasuj porę przyjmowania - adaptogeny o profilu energetyzującym (np. Różeniec górski, Eleuterokok) przyjmuj rano lub do południa. Te o działaniu wyciszającym układ nerwowy (np. Ashwagandha i inne adaptogeny na sen) sprawdzają się najlepiej późnym popołudniem lub wieczorem.
4. Stosuj regularnie - adaptogeny nie działają doraźnie jak stymulanty. Aby w pełni nasycić komórki organizmu i odbudować odporność na stres, wymagają regularnego, codziennego stosowania przez minimum kilka tygodni.
5. Stosuj rotację i rób przerwy - organizm z czasem przyzwyczaja się do dostarczanych fitozwiązków. Co 2-3 miesiące regularnej suplementacji zrób 2 tygodnie przerwy lub w tym czasie zmień adaptogen na inny.
6. Aplikuj podjęzykowo - w przypadku ekstraktów płynnych wkrop płyn bezpośrednio pod język i przetrzymaj chwilę przed połknięciem. Omijasz w ten sposób część procesów trawiennych, co znacząco przyspiesza wchłanianie substancji czynnych.
7. Adaptogeny to uzupełnienie - nie zastąpią zdrowej diety, ćwiczeń, porządnego snu i innych podstaw wspierających dobrostan.

Więcej o porach dnia, cyklach stosowania, przerwach i najczęstszych błędach przeczytasz w poradniku jak stosować adaptogeny.

Tradycja i legenda Różeńca górskiego

Wikingowie, znani ze swojej siły i wytrzymałości, cenili Różeniec Górski jako sprzymierzeńca w trudnych wyprawach. W surowym klimacie północy roślina ta towarzyszyła im podczas długich zimowych dni, po ciężkich bitwach i morskich podróżach, będąc symbolem wytrwałości i energii.

Elitarni wojownicy, berserkerzy, pili napary z różeńca, wierząc, że wspiera ich koncentrację, wytrwałość i siłę w walce. W tradycji przypisywano mu również właściwości wspierające regenerację po bitewnych zmaganiach. Różeniec był także ceniony przez nordyckich królów i jarlów jako roślina sprzyjająca jasności umysłu przy podejmowaniu strategicznych decyzji.

Tradycja jego stosowania przetrwała do naszych czasów, a roślina ta jest ceniona przez sportowców, podróżników i wszystkich poszukujących naturalnego wsparcia dla siły i odporności, tak jak niegdyś Wikingowie.

Adaptogeny w kosmosie

W latach 50. XX wieku, podczas zimnej wojny, naukowcy w ZSRR rozpoczęli intensywne badania nad adaptogenami - roślinami wspierającymi odporność organizmu na stres, zmęczenie oraz długotrwały wysiłek fizyczny i psychiczny. Z czasem eleuterokok kolczasty i inne adaptogeny zaczęto wykorzystywać jako element diety kosmonautów w programach rosyjskiego ROSKOSMOSU oraz amerykańskiej agencji NASA.

Przez wiele lat wyniki tych badań pozostawały utajnione. Jedną z pierwszych oficjalnych publikacji był biuletyn Instytutu Problemów Biomedycznych (IMBP), w którym dr Victor M. Baranov rekomendował adaptogeny jako wsparcie dla załóg podczas lotów kosmicznych.

W 1996 roku kosmonauta Valeri Polyakov - rekordzista pobytu na stacji Mir (437 dni w przestrzeni kosmicznej) - potwierdził, że adaptogeny pomagały redukować zmęczenie oraz wspierały organizm podczas długotrwałych misji. Temat właściwości adaptogenów pojawiał się również w materiałach szkoleniowych NASA dotyczących adaptacji organizmu do lotów kosmicznych.

Adaptogeny na Igrzyskach Olimpijskich

Sportowcy potrzebują energii, wytrzymałości, mięśni, siły oraz wysokiej odporności na stres, zwłaszcza fizyczny i psychiczny.

Badania na sportowcach (szczególnie w Rosji), wykazały, że adaptogeny wspierają wydolność organizmu, sprawniejszą regenerację po wysiłku fizycznym oraz odporność na stres.

Adaptogeny, takie jak Różeniec górski czy Eleuterokok kolczasty, wspierają wydolność mięśniową poprzez zwiększenie poziomu ATP i fosforanu kreatyny w mięśniach, co dostarcza więcej energii podczas wysiłku. Poprawiają także wykorzystanie kwasów tłuszczowych i zwiększają dostępność tlenu, co przekłada się na lepsze wsparcie siły, wytrzymałości oraz adaptacji treningowej. Podczas intensywnej aktywności fizycznej, zwiększone ilości ATP stanowią „paliwo” dla mięśni, wspomagając ich efektywną pracę.

Podczas Igrzysk Olimpijskich w Monachium w 1972 roku reprezentacja ZSRR zdobyła rekordowe 99 medali, w tym 50 złotych. W okresie przygotowań sportowych sięgano po adaptogeny, m.in. eleuterokok kolczasty, w celu poprawy regeneracji i adaptacji organizmu do intensywnego wysiłku.

Szwedzcy sportowcy wykorzystywali różeniec górski, a chińscy sportowcy kordyceps.

W latach 80. i 90. ponad 150 amerykańskich olimpijczyków stosowało adaptogeniczne receptury dr Israela Brekhmana, m.in. podczas Igrzysk Olimpijskich w Atlancie w 1996 r.

Zgodnie z listą substancji zabronionych opublikowaną przez Światową Agencję Antydopingową (WADA) w 2006 roku, adaptogeny nie są klasyfikowane jako środki zakazane. Żadna międzynarodowa organizacja sportowa nie wprowadziła ich na listę substancji niedozwolonych.

Adaptogeny są nadal stosowane w przygotowaniach olimpijczyków, korzystają z nich głównie na etapie treningu lub regeneracji.

Do dziś pozostają one jednym z najlepiej przebadanych, naturalnych sposobów na poprawę wydolności oraz odporności na stres. Więcej na temat zastosowania adaptogenów u osób aktywnych przeczytasz w artykule adaptogeny dla sportowców i osób aktywnych.

Adaptogeny dla zwierząt

Zwierzęta od zawsze instynktownie sięgały po rośliny, by wspierać swój organizm i zachować zdrowie. Dziś wiemy, że wiele ziół wykorzystywanych przez ludzi (w tym adaptogeny) może z powodzeniem wspierać również psy, koty, konie oraz inne zwierzęta domowe i gospodarskie. Rośnie zainteresowanie naturalną pielęgnacją pupili, i nie dzieje się to bez powodu.

Współczesne zwierzęta domowe, podobnie jak my, narażone są na ogromny stres. Lęk separacyjny, hałas, gwałtowne zmiany w otoczeniu czy przejmowanie emocji od właścicieli, to wszystko wyzwala wyrzut kortyzolu. Hormon ten w nadmiarze osłabia trawienie, odporność i sen czworonoga, sprzyjając chorobom przewlekłym.

Jakie korzyści mogą przynieść Twojemu zwierzakowi?

Adaptogeny to naturalny sposób na wyciszenie układu nerwowego i wsparcie ogólnego dobrostanu zwierzęcia. Ich suplementacja (przy użyciu dedykowanych preparatów) pomaga w obszarach takich jak:

• ✓Spokój i emocjonalna równowaga - ogromne wsparcie dla zwierząt lękliwych, nadpobudliwych lub źle znoszących samotność (np. działanie ashwagandhy).
• ✓Zdrowe stawy i regeneracja - pomocne szczególnie dla psich i kocich seniorów.
• ✓Wsparcie odporności - pomoc w utrzymaniu naturalnej witalności i w okresie rekonwalescencji.
• ✓Piękna sierść i lepsze trawienie - tonizowanie układu nerwowego poprawia przyswajanie składników odżywczych, co widać po kondycji okrywy włosowej.

Krytyczne ostrzeżenie: Nie podawaj zwierzętom ludzkich kropli!

Choć ludzkie ekstrakty wodno-alkoholowe są niezwykle skuteczne, pod żadnym pozorem nie wolno podawać ich psom ani kotom. Wątroba zwierząt nie posiada enzymów do bezpiecznego rozkładu etanolu. Nawet niewielka ilość alkoholu używana w ludzkich suplementach może doprowadzić u zwierzęcia do zatrucia. Do suplementacji zwierząt należy używać wyłącznie form bezalkoholowych (proszki, tabletki, bezpieczne gliceryty).

Jak w takim razie bezpiecznie dawkować adaptogeny psu lub kotu? Jak przeliczyć proporcje na kilogramy masy ciała i kiedy zacząć suplementację? Przeczytaj nasz szczegółowy, dedykowany poradnik: Adaptogeny dla psa. Jak bezpiecznie wspierać zdrowie zwierząt i dobierać dawki.

Wybierz naturalne wsparcie dla swoich potrzeb

Bibliografia

David Winston, Steven Maimes, Adaptogeny od A do Z, Vital Białystok 2018.

Melissa Petitto, Adaptogeny, Grupa wydawnicza Foksal sp. z o.o.

Tero Isokauppila, Danielle Ryan Broida, Uzdrawiająca moc adaptogenów, Vital Białystok 2023.

De Bock K, Eijnde BO, Ramaekers M, Hespel P. Acute Rhodiola rosea intake can improve endurance exercise performance. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2004 Jun;14(3):298-307.

Lai SW, Lin JH, Lai SS, Wu YL. Influence of Ganoderma lucidum on blood biochemistry and immunocompetence in horses. Am J Chin Med. 2004;32(6):931-40. doi: 10.1142/S0192415X04002533. PubMed

Adaptogens. U.S. Department of Veterans Affairs. U.S. Department of Veterans Affairs

Langade D, Thakare V, Kanchi S, Kelgane S. Clinical evaluation of the pharmacological impact of ashwagandha root extract on sleep in healthy volunteers and insomnia patients: A double-blind, randomized, parallel-group, placebo-controlled study. J Ethnopharmacol. 2021 Jan 10;264:113276. doi: 10.1016/j.jep.2020.113276. PubMed

Panossian A, Wikman G, Wagner H. Plant adaptogens. III. Earlier and more recent aspects and concepts on their mode of action. Phytomedicine. 1999 Oct;6(4):287-300. doi: 10.1016/S0944-7113(99)80023-3. PubMed

Amazing Ashwagandha for Dogs and Cats. The Adored Beast Team; 2025 May 21. Adored Beast

Panossian A, Wikman G. Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress-Protective Activity. Pharmaceuticals (Basel). 2010 Jan 19;3(1):188-224. doi: 10.3390/ph3010188. PMC

Brekhman II, Dardymov IV. New substances of plant origin which increase nonspecific resistance. Annu Rev Pharmacol. 1969;9:419-30.

Panossian AG, Efferth T, Shikov AN, Pozharitskaya ON, Kuchta K, Mukherjee PK, Banerjee S, Heinrich M, Wu W, Guo DA, Wagner H. Evolution of the adaptogenic concept from traditional use to medical systems: Pharmacology of stress- and aging-related diseases. Med Res Rev. 2021 Jan;41(1):630-703. doi: 10.1002/med.21743. Epub 2020 Oct 25. PMC

Brekhman II. Eleutherococcus. Leningrad: Nauka; 1968.

Asano K, Yamamoto Y, et al. The influence of Eleutherococcus on muscle work capacity in humans. Proceedings of the 2nd International Symposium on Eleutherococcus. Vladivostok; 1986.

Choudhary D, Bhattacharyya S, Bose S. Efficacy and Safety of Ashwagandha (Withania somnifera (L.) Dunal) Root Extract in Improving Memory and Cognitive Functions. J Diet Suppl. 2017 Nov 2;14(6):599-612. doi: 10.1080/19390211.2017.1284970. Epub 2017 Feb 21.

Kuppurajan K, Rajagopalan SS, Sitaraman R, Rajagopalan V, Janaki K, Revathi R, Venkataraghavan S. Effect of Ashwagandha (Withania somnifera) on the Process of Aging in Human Volunteers. Journal of Research in Ayurveda and Siddha. 1, 2, 247-258.

Speers AB, Cabey KA, Soumyanath A, Wright KM. Effects of Withania somnifera (Ashwagandha) on Stress and the Stress-Related Neuropsychiatric Disorders Anxiety, Depression, and Insomnia. Curr Neuropharmacol. 2021;19(9):1468-1495. doi: 10.2174/1570159X19666210712151556. PubMed

Della Porta M, Maier JA, Cazzola R. Effects of Withania somnifera on Cortisol Levels in Stressed Human Subjects: A Systematic Review. Nutrients. 2023 Dec 5;15(24):5015. doi: 10.3390/nu15245015. PubMed

Wiciński M, Fajkiel-Madajczyk A, Kurant Z, Kurant D, Gryczka K, Falkowski M, Wiśniewska M, Słupski M, Ohla J, Zabrzyński J. Can Ashwagandha Benefit the Endocrine System?—A Review. Int J Mol Sci. 2023;24:16513. doi: 10.3390/ijms242216513. MDPI

Gopukumar K, Thanawala S, Somepalli V, Rao TSS, Thamatam VB, Chauhan S. Efficacy and Safety of Ashwagandha Root Extract on Cognitive Functions in Healthy, Stressed Adults: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Study. Evid Based Complement Alternat Med. 2021 Nov 30;2021:8254344. doi: 10.1155/2021/8254344. PubMed

Paul S, Chakraborty S, Anand U, Dey S, Nandy S, Ghorai M, Saha SC, Patil MT, Kandimalla R, Proćków J, Dey A. Withania somnifera (L.) Dunal (Ashwagandha): A comprehensive review on ethnopharmacology, pharmacotherapeutics, biomedicinal and toxicological aspects. Biomed Pharmacother. 2021 Nov;143:112175. doi: 10.1016/j.biopha.2021.112175. ResearchGate

Gudise VS, Dasari MP, Kuricheti SSK. Efficacy and Safety of Shatavari Root Extract for the Management of Menopausal Symptoms: A Double-Blind, Multicenter, Randomized Controlled Trial. Cureus. 2024 Apr 8;16(4):e57879. doi: 10.7759/cureus.57879. ResearchGate

Todorova V, Ivanov K, Delattre C, Nalbantova V, Karcheva-Bahchevanska D, Ivanova S. Plant Adaptogens—History and Future Perspectives. Nutrients. 2021;13:2861. doi: 10.3390/nu13082861. MDPI

Kos G, Czarnek K, Sadok I, Krzyszczak-Turczyn A, Kubica P, Fila K, Emre G, Tatarczak-Michalewska M, Latalska M, Blicharska E, et al. Eleutherococcus senticosus (Acanthopanax senticosus): An Important Adaptogenic Plant. Molecules. 2025;30:2512. doi: 10.3390/molecules30122512. MDPI

Tinsley GM, Jagim AR, Potter GDM, Garner D, Galpin AJ. Rhodiola rosea as an adaptogen to enhance exercise performance: a review of the literature. Br J Nutr. 2024 Feb 14;131(3):461-473. doi: 10.1017/S0007114523001988. ResearchGate

Chen Y, Tang M, Yuan S, Fu S, Li Y, Li Y, Wang Q, Cao Y, Liu L, Zhang Q. Rhodiola rosea: A Therapeutic Candidate on Cardiovascular Diseases. Oxid Med Cell Longev. 2022 Feb 27;2022:1348795. doi: 10.1155/2022/1348795. ResearchGate

Ivanova Stojcheva E, Quintela JC. The Effectiveness of Rhodiola rosea L. Preparations in Alleviating Various Aspects of Life-Stress Symptoms and Stress-Induced Conditions—Encouraging Clinical Evidence. Molecules. 2022;27:3902. doi: 10.3390/molecules27123902. MDPI

D'Cruz M, Andrade C. Potential clinical applications of Ashwagandha (Withania somnifera) in medicine and neuropsychiatry. Expert Rev Clin Pharmacol. 2022 Sep;15(9):1067-1080. doi: 10.1080/17512433.2022.2121699. PubMed

Mukherjee PK, Banerjee S, Biswas S, Das B, Kar A, Katiyar CK. Withania somnifera (L.) Dunal - Modern perspectives of an ancient Rasayana from Ayurveda. J Ethnopharmacol. 2021 Jan 10;264:113157. doi: 10.1016/j.jep.2020.113157. PubMed

Mandlik Ingawale DS, Namdeo AG. Pharmacological evaluation of Ashwagandha highlighting its healthcare claims, safety, and toxicity aspects. J Diet Suppl. 2021;18(2):183-226. doi: 10.1080/19390211.2020.1741484. PubMed

Wankhede S, Langade D, Joshi K, Sinha SR, Bhattacharyya S. Examining the effect of Withania somnifera supplementation on muscle strength and recovery: a randomized controlled trial. J Int Soc Sports Nutr. 2015 Nov 25;12:43. doi: 10.1186/s12970-015-0104-9. PubMed

Bonilla DA, Moreno Y, Gho C, Petro JL, Odriozola-Martínez A, Kreider RB. Effects of Ashwagandha (Withania somnifera) on Physical Performance: Systematic Review and Bayesian Meta-Analysis. J Funct Morphol Kinesiol. 2021;6:20. doi: 10.3390/jfmk6010020. MDPI